Maxime Guns

Een gedeelde familietragedie

Na meer dan tien jaar hernemen Warre Borgmans en Dimitri Leue de voorstelling ‘Het Lortchersyndroom’, ditmaal onder de titel ‘Lortcher’. Het familiedrama vormt een ingetogen ode aan Armand Borgmans, de vader van Warre en tevens de grootvader van Dimitri, die werd getroffen door dementie, de ziekte van Alzheimer.

Het gevreesde D-woord valt echter nooit. Men spreekt enkel van ‘de ziekte’ of ‘het syndroom van Lortcher’, genoemd naar de grootmoeder van Borgmans. Met de erfelijke last die als een zwaard van Damocles boven hen hangt, vertellen oom en neef op ontroerende wijze hun familiegeschiedenis, een verhaal over langzaam vergeten.

Twee keer Lortcher: appelen met peren vergelijken?

Warre Borgmans kruipt opnieuw in de huid van de dementerende vader Peer Lortcher, terwijl Dimitri Leue wederom diens bezorgde zoon Marcel vertolkt. Met de komst van Britt Das als kleindochter Fien krijgt het verhaal een nieuwe laag die voor extra diepgang zorgt.

De humor blijft sterk aanwezig. Toen ik bij het boeken van de tickets vernam dat de voorstelling als ‘tragikomedie’ werd omschreven, was ik behoorlijk sceptisch. Ik kon me moeilijk voorstellen dat een thema als Alzheimer op een ludieke manier zou worden gebracht. Hoe zou men de zwaarte van de ziekte luchtig maken zonder afbreuk te doen aan de ernst? Dimitri Leue, acteur en regisseur, bewees dat dit mogelijk was. Met subtiele humor doorbreekt hij de zwaarte op precies de juiste momenten, zonder de ziekte belachelijk te maken. De speelse grappen van Peer en zijn familie brengen warmte en verbondenheid, maar helpen ook de pijn te verzachten.

Ook de muziek van Antoon Offeciers keert terug, ditmaal live uitgevoerd door niemand minder dan Britt Das, wat het geheel merkbaar naar een hoger niveau tilt. Muziek vanop de eerste rij beleven, is immers een compleet andere beleving dan enkel luisteren.

Daarnaast worden projecties van kunstenares An Steylaerts getoond, die de muziek visueel ondersteunen. Voor mij persoonlijk voegde dit minder toe, omdat ik geen groot kunstliefhebber ben, al hoorde ik na afloop veel lovende reacties uit het publiek. Zo blijkt nogmaals: ‘Lortcher’ biedt voor ieder wat wils.

Theater als spiegel en gesprekstarter

‘Lortcher’ houdt het publiek een pijnlijke, maar herkenbare spiegel voor. Peers’ verwarring weerspiegelt de harde realiteit waarmee veel families vandaag geconfronteerd worden. Borgmans vertolkt de rol met grote overtuigingskracht: in zijn houding en blik schuilt de herkenbare onrust, het verdwalen in eigen gedachten, de overtuiging waarmee hij dingen vertelt die voor zijn familie duidelijk niet stroken met de werkelijkheid. Tegelijk zijn er zeldzame heldere momenten, waarin ontroering en verdriet elkaar sterk afwisselen. Zo moet Peer telkens vernemen dat zijn echtgenote en broer overleden zijn, waardoor pijn, ongeloof en machteloosheid keer op keer terugkeren.

Het stuk heeft naast het brengen van een ode ook een informatieve functie. ‘Lortcher’ wil Alzheimer bespreekbaar maken en het taboe doorbreken. Daarom werkt het gezelschap samen met Te Gek!? en CM, die na elke voorstelling een infostand bemannen waar bezoekers informatie kunnen verkrijgen of hun eigen verhaal kunnen delen. Zo wordt theater een plek van herkenning en verbinding.

Vanuit mijn werk als opvoedkundige in de kinderpsychiatrie zie ik hoe hardnekkig de stigma’s rond psychische kwetsbaarheid nog steeds zijn. Projecten zoals dit tonen hoe kunst en cultuur moeilijke thema’s op een warme en menselijke manier bespreekbaar kunnen maken.

De kracht van muziek: een brug naar wat verloren lijkt

Wat mij het meest is bijgebleven aan ‘Lortcher’ is hoe muziek een brug slaat naar het verleden. Wanneer Fien Peers composities speelt, brengen de melodieën hem even terug in de tijd en dichter bij zichzelf. Het helpt hem herinneren, al is het soms maar voor even. Met elke noot ontvouwt zich een stukje van Peers verleden en krijg je als toeschouwer een glimp te zien van de mens die hij ooit was.

Het deed me terugdenken aan mijn stage in een woonzorgcentrum een zevental jaar geleden. Daar merkte ik hoe muziek iets kon losmaken bij mensen met dementie. Een symfonie van Bocelli kon een toenmalige bewoonster terugbrengen naar haar verleden. Ze neuriede zacht mee en heel even leken al haar herinneringen terug te keren. Het moment was helder en ontroerend, maar vervaagde zodra de muziek weer stopte.

Het raakte me om te ervaren hoe muziek herinneringen kan oproepen, zelfs bij mensen bij wie deze brug naar het verleden onherroepelijk leek verbroken te zijn. Op eenzelfde tedere manier laat ook ‘Lortcher’ zien hoe muziek iemand kan terugbrengen naar wie hij ooit was.

Wijziging in bezetting

Naast Borgmans en Leue stond aanvankelijk ook Clara Cleymans op de affiche van ‘Lortcher’. Helaas moest ze zich wegens een blessure laten vervangen door Britt Das, een actrice die ik nog niet kende en die zich dus in mijn ogen nog moest bewijzen. Toch wist Das me te overtuigen. Ze balanceerde moeiteloos tussen humor en ontroering, bracht het ene moment een slappe lach en het andere moment een traan. Bovendien leerde ze in een mum van tijd alle composities van Offeciers en bracht die met enige flair alsof het niets was. Een straffe prestatie van een straffe artiest.

Van grootheden Borgmans en Leue had ik daarentegen wel hoge verwachtingen. Niet alleen vanwege hun jarenlange ervaring op de planken, maar ook door de vertrouwdheid van hun vroegere rollen op televisie: van het legendarische programma ‘Kulderzipken’, tot films als ‘Blinker’, ‘Marina’ en ‘Team Spirit’. Die vertrouwdheid maakte mijn nieuwsgierigheid alleen maar groter. Hun samenspel in ‘Lortcher’ stelde ook dit keer allesbehalve teleur. Het toonde opnieuw hun uitzonderlijk talent en bovenal hun chemie.

Terechte uitverkochte zalen

‘Lortcher’ is veel meer dan een toneelstuk over dementie. Het biedt een intieme kijk in een familiegeschiedenis en vertelt tegelijk een aangrijpend verhaal over herinneren en vergeten, over liefde en loslaten. Warre Borgmans en Dimitri Leue weten opnieuw het publiek diep te raken en dankzij de toevoeging van Britt Das, haar muzikale intermezzo’s en de beeldende kunst van An Steylaerts overstijgt deze herwerkte versie zelfs haar voorganger.

Het gezelschap werkt samen met Te Gek!? en CM om het taboe rond dementie te doorbreken en het gesprek over de ziekte op gang te brengen. Een prachtig initiatief dat een breed publiek verdient, of zoals theaterrecensent Wouter Hillaert het treffend verwoordde: “De voorstelling zou moeten blijven spelen totdat iedere Vlaming het gezien heeft.” Momenteel zijn de zalen volledig uitverkocht, maar hopelijk volgen er weldra extra vertoningen, want ‘Lortcher’ is een must-see voor iedereen!

Leue, D. (Regisseur). (2025). Lortcher [Toneelstuk]. Koortzz.